Tái hiện vụ hỏa hoạn làm rung chuyển Paris năm 2019, bộ phim Hỏa hoạn nhà thờ Đức Bà của đạo diễn Jean-Jacques Annaud là một trong những tác phẩm đáng chú ý tại Liên hoan phim tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16. Việc kết hợp chất liệu có thật với kỹ thuật dàn dựng điện ảnh cho thấy những cách tiếp cận đa dạng của phim tài liệu đương đại.
Tái hiện thảm họa có thật bằng ngôn ngữ điện ảnh
Vụ cháy Nhà thờ Đức Bà Paris ngày 15/4/2019 từng thu hút sự chú ý của toàn thế giới. Ngọn lửa bùng phát tại công trình kiến trúc có lịch sử hàng trăm năm, làm hư hại nghiêm trọng phần mái và chóp tháp, đồng thời đặt ra thách thức lớn cho lực lượng cứu hỏa trong việc bảo vệ di sản.
Ba năm sau sự kiện, đạo diễn người Pháp Jean-Jacques Annaud thực hiện bộ phim Notre-Dame brûle (Hỏa hoạn nhà thờ Đức Bà), tái hiện diễn biến vụ cháy và quá trình ứng phó của lực lượng cứu hộ. Tác phẩm được giới thiệu tại Liên hoan phim tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16, giúp khán giả Việt Nam tiếp cận một sự kiện lịch sử gần đây thông qua cách kể chuyện giàu tính điện ảnh.
Jean-Jacques Annaud là đạo diễn nổi tiếng của điện ảnh Pháp, từng thực hiện bộ phim Người tình (L’Amant). Với Hỏa hoạn nhà thờ Đức Bà, ông lựa chọn cách tái dựng sự kiện có thật bằng hình ảnh, âm thanh và những tình huống được dàn dựng, thay vì chỉ sử dụng các đoạn phim tư liệu có sẵn.
Tác phẩm có thời lượng gần hai giờ, dài nhất trong danh mục chiếu chính của kỳ liên hoan. Sự kết hợp giữa yếu tố tài liệu và hư cấu giúp bộ phim tái hiện diễn biến vụ cháy một cách trực quan, đồng thời tạo điều kiện để người xem theo dõi những nỗ lực cứu người và bảo vệ công trình trước sức tàn phá của ngọn lửa.
Cách làm này cũng đặt ra yêu cầu khắt khe đối với nhà làm phim: các yếu tố dàn dựng phải phục vụ việc tái hiện sự kiện, không làm sai lệch bản chất của câu chuyện có thật. Khi được xử lý phù hợp, kỹ thuật điện ảnh có thể giúp những dữ kiện vốn khô khan trở nên dễ tiếp cận hơn, đưa khán giả đến gần với diễn biến và con người phía sau một biến cố lịch sử.
Hai mươi bộ phim, nhiều góc nhìn về thế giới
Liên hoan phim tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16 do Hãng Phim tài liệu và khoa học Trung ương phối hợp với EUNIC – Hiệp hội các viện văn hóa và đại sứ quán các nước châu Âu – tổ chức. Chương trình diễn ra từ ngày 18 đến 26/9 tại Hà Nội và từ ngày 18 đến 25/9 tại TP.HCM, với các buổi chiếu miễn phí dành cho công chúng.
Tại kỳ liên hoan này, 20 bộ phim được giới thiệu, gồm 11 tác phẩm quốc tế đại diện cho 9 quốc gia và phái đoàn châu Âu, cùng 9 phim Việt Nam do Hãng Phim tài liệu và khoa học Trung ương sản xuất.
Bên cạnh Hỏa hoạn nhà thờ Đức Bà, chương trình còn có những tác phẩm khai thác số phận con người, đời sống gia đình và các vấn đề xã hội. Một lũ trẻ, một con khỉ và một tòa lâu đài của đạo diễn Tây Ban Nha Gustavo Salmerón là một ví dụ. Bộ phim được hình thành từ quá trình ghi hình gia đình kéo dài 14 năm, sử dụng những chất liệu riêng tư để kể câu chuyện về ký ức, các mối quan hệ và đời sống thường nhật.
Trong khi đó, Điểm tựa của Bỉ tiếp cận những vấn đề về thân phận con người, còn Sara và những kiếp người mở ra một góc nhìn khác về những trải nghiệm cá nhân trong bối cảnh xã hội rộng lớn hơn. Sự đa dạng về chủ đề cho thấy phim tài liệu không bị giới hạn trong việc ghi chép sự kiện, mà có thể đi sâu vào đời sống riêng tư, những lựa chọn của con người và các vấn đề cần được xã hội quan tâm.
Việc đặt các tác phẩm đến từ nhiều quốc gia trong cùng một chương trình cũng tạo điều kiện để khán giả so sánh cách kể chuyện, cách xây dựng nhân vật và phương pháp tiếp cận hiện thực. Dù khác biệt về văn hóa và bối cảnh, các bộ phim vẫn có thể gặp nhau ở những câu hỏi chung về con người, gia đình, cộng đồng và trách nhiệm xã hội.
Đưa phim tài liệu đến gần hơn với khán giả
Một trong những mục tiêu của Liên hoan phim tài liệu châu Âu – Việt Nam là thúc đẩy giao lưu văn hóa và tạo không gian đối thoại thông qua điện ảnh. Những buổi chiếu miễn phí giúp mở rộng cơ hội tiếp cận các tác phẩm quốc tế, đặc biệt với khán giả trẻ và những người ít có điều kiện theo dõi phim tài liệu tại các liên hoan chuyên ngành.
Theo NSƯT Trịnh Quang Tùng, Phó tổng giám đốc Hãng Phim tài liệu và khoa học Trung ương, các tác phẩm được lựa chọn năm nay có chất lượng và tiếp cận nhiều vấn đề của đời sống thực tế. Ông cũng nhấn mạnh vai trò của liên hoan trong việc giúp các nhà làm phim Việt Nam tiếp cận những phong cách kể chuyện mới, trong đó có cách kết hợp yếu tố phi hư cấu với hư cấu.
Thực tế, phim tài liệu ngày nay có thể vượt ra ngoài cách thể hiện quen thuộc dựa trên lời bình, phỏng vấn và hình ảnh ghi nhận tại hiện trường. Nhà làm phim có thể sử dụng cấu trúc tự sự, tái dựng, âm thanh và kỹ thuật hình ảnh để tạo ra trải nghiệm xem hấp dẫn hơn, miễn là vẫn tôn trọng sự thật và minh bạch về phương pháp thể hiện.
Từ câu chuyện về vụ cháy Nhà thờ Đức Bà Paris đến những lát cắt đời sống trong các bộ phim quốc tế và Việt Nam, liên hoan cho thấy khả năng kết nối công chúng của phim tài liệu. Không chỉ cung cấp thông tin, những tác phẩm này còn khuyến khích người xem suy ngẫm về lịch sử, những biến cố xã hội và cách con người đối diện với hoàn cảnh của mình.
