Từ những cành hoa phục vụ tín ngưỡng ngày Tết, người dân làng Thanh Tiên đang tìm cách đưa sản phẩm thủ công truyền thống đến gần hơn với đời sống hiện đại. Đằng sau mỗi bông hoa giấy là câu chuyện về kỹ nghệ cha ông, những năm tháng nghề mai một và nỗ lực thích nghi để giữ nghề.
Từ nếp nhà xưa đến những cánh hoa giấy
Hoa giấy Thanh Tiên không rực rỡ theo cách của những bông hoa tươi. Cánh hoa được cắt từ giấy màu, tạo nếp bằng những dụng cụ thủ công rồi ghép thành từng bông, từng cành. Qua bàn tay người thợ, những vật liệu giản dị trở thành hoa sen, hoa cúc, hoa lan hay những nhành hoa nhiều màu sắc.
Nằm bên hạ lưu sông Hương, làng Thanh Tiên có lịch sử làm hoa giấy hơn 300 năm. Nghề truyền thống gắn với đời sống tín ngưỡng của người dân xứ Huế, đặc biệt vào dịp Tết Nguyên đán, khi những cành hoa được đặt lên bàn thờ gia tiên và các không gian thờ tự.
Năm 2013, làng nghề được công nhận là làng nghề truyền thống.
Một cành hoa giấy truyền thống không chỉ được tạo nên để trang trí.
Theo quan niệm được lưu truyền tại địa phương, ba bông hoa lớn ở giữa tượng trưng cho Tam cương, năm bông nhỏ xung quanh tượng trưng cho Ngũ thường. Vì thế, việc làm hoa cũng gắn với những giá trị đạo lý mà người xưa gửi gắm qua từng sản phẩm.
Để hoàn thành một cành hoa, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ chuẩn bị thân tre, tạo hình cánh, làm nhụy đến ghép hoa và chỉnh lại từng nếp giấy. Sự khéo léo thể hiện ở những chi tiết nhỏ: cánh hoa phải có độ cong, các lớp giấy cần được xếp đều, màu sắc phối hợp hài hòa. Chỉ một thao tác thiếu chính xác cũng có thể khiến bông hoa mất đi hình dáng mong muốn.
Nghệ nhân Phan Thị Thanh từng trải qua giai đoạn như vậy. “Có thời điểm tôi tạm gác nghề làm hoa để buôn bán ở chợ Đông Ba vì thu nhập từ công việc thủ công không đủ trang trải cuộc sống. Sau nhiều năm, tôi quay lại với nghề cũ”, bà Thanh chia sẻ.
Câu chuyện của bà cho thấy tình yêu nghề không phải lúc nào cũng đủ để người thợ bám trụ. Giữa việc giữ một kỹ thuật truyền thống và bảo đảm cuộc sống gia đình, họ phải tìm được cách để nghề mang lại thu nhập thực tế.
Cũng trong bài viết trên, nghệ nhân Nguyễn Hóa nhìn nhận việc chỉ giữ cách làm cũ khiến hoa giấy khó phát triển trong bối cảnh mới. Ông chia sẻ: “Chính tôi cũng phải thay đổi”. Từ nền tảng kỹ thuật truyền thống, những người làm nghề tìm hướng phát triển sản phẩm có tính nghệ thuật, phục vụ không gian trưng bày, nhà hàng, khách sạn và nhu cầu trang trí.
Sự thay đổi không đồng nghĩa với việc bỏ đi những giá trị cũ. Kỹ thuật tạo hình, cách phối màu và ý nghĩa văn hóa vẫn là nền tảng để người thợ phát triển sản phẩm. Thay vì chỉ xuất hiện trên bàn thờ vào dịp Tết, hoa giấy có thêm cơ hội bước vào các không gian văn hóa, sự kiện và đời sống thường ngày.
Đưa khách đến gần hơn với nghề
Bên cạnh việc bán sản phẩm, trải nghiệm làm hoa giấy mở ra một hướng đi khác cho làng nghề. Du khách có thể quan sát nghệ nhân thao tác, tìm hiểu ý nghĩa của từng loại hoa và tự tay thực hiện một số công đoạn. Khi đó, sản phẩm không còn đơn thuần là món đồ được mua về, mà còn gắn với câu chuyện và trải nghiệm của người làm ra nó.
Nghệ nhân Phan Thị Thanh cho biết hoạt động đón khách, trình diễn và hướng dẫn làm hoa đem lại nguồn thu đáng kể cho cơ sở của bà. Bài viết của Tuổi Trẻ năm 2022 ghi nhận bà xem du lịch trải nghiệm là một hướng giúp làng nghề duy trì sinh kế trong bối cảnh sản phẩm hoa giấy truyền thống có giá bán không cao.
Để đón khách, người làm nghề không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn phải biết kể câu chuyện về sản phẩm. Họ giải thích vì sao hoa giấy gắn với Tết, những biểu tượng được gửi gắm trên cành hoa và cách một sản phẩm tưởng như giản dị lại lưu giữ tập quán của cộng đồng.
Đó cũng là cơ hội để thế hệ trẻ tiếp xúc với nghề theo cách trực quan hơn. Thay vì chỉ nghe kể về một nghề thủ công lâu đời, người trẻ có thể nhìn thấy quy trình tạo tác, thử làm một bông hoa và hiểu rằng phía sau thành phẩm là thời gian, kỹ năng cùng sự kiên nhẫn của người thợ.
Tuy vậy, du lịch không thể thay thế hoàn toàn việc duy trì nghề thủ công. Làng nghề vẫn cần thị trường ổn định cho sản phẩm, nguồn thu đủ để người làm nghề tiếp tục gắn bó và cơ hội để kỹ thuật được truyền lại cho thế hệ sau. Nếu chỉ dựa vào lượng khách theo mùa hoặc những dịp lễ hội, sinh kế của người thợ vẫn có thể thiếu ổn định.
Để hoa giấy tiếp tục nở trong đời sống hôm nay
Giữ nghề không chỉ là bảo tồn nguyên trạng những sản phẩm từng hiện diện trong đời sống của cha ông. Với Thanh Tiên, đó còn là tìm cách để hoa giấy thích ứng với nhu cầu mới mà không đánh mất kỹ thuật và ý nghĩa văn hóa vốn có.
Những cành hoa truyền thống phục vụ tín ngưỡng vẫn có vị trí riêng; các sản phẩm sáng tạo và hoạt động trải nghiệm mở rộng thêm không gian hiện diện của nghề. Hai hướng đi có thể bổ trợ cho nhau, giúp làng nghề vừa gìn giữ tập quán xưa, vừa tìm kiếm cơ hội phát triển.
Từ những tờ giấy màu và thân tre mảnh, người Thanh Tiên đã tạo nên một dấu ấn riêng trong văn hóa xứ Huế. Mỗi bông hoa hoàn thiện là kết quả của nhiều thao tác thủ công, nhưng việc giữ cho nghề tiếp tục tồn tại cần nhiều hơn đôi bàn tay khéo léo: đó là sự thích nghi của người làm nghề, sự đón nhận của thị trường và sự quan tâm của cộng đồng dành cho những giá trị văn hóa lâu đời.
