Không chỉ người trẻ mới có thể khởi nghiệp. Người phụ nữ trung niên quyết tâm khởi nghiệp ở tuổi 50 và đã góp công lớn giúp cho làng nghề xứ Đoài có sức sống trở lại.
Tinh thần khởi nghiệp – đâu có tuổi tác?
Tháng 5 về, trong cái nắng hanh hao đầu hạ, chúng tôi tìm đến xã Chàng Sơn (huyện Thạch Thất, Hà Nội) – nơi được mệnh danh là “làng của những cánh quạt”. Trên con đường lát gạch đỏ cũ kỹ, giữa những tiếng ve ran, căn nhà nhỏ của bà Nguyễn Thị Tuấn mộc mạc, yên ả – nơi khởi đầu một câu chuyện mà ít ai ngờ tới: một người phụ nữ tuổi 50 chọn khởi nghiệp lại từ đầu.
Người phụ nữ dáng gầy, tóc đã bạc nhưng ánh mắt vẫn lấp lánh tinh anh ấy đang tỉ mẩn kiểm tra từng nan tre, miếng vải lụa, như thể chạm vào từng mảnh ký ức của làng quê xưa cũ. Không phải như một nghệ nhân đang hoài niệm, mà là một người đang chủ động viết lại tương lai của một nghề truyền thống bằng chính đôi tay và tư duy của mình.
Không ai nghĩ rằng ở cái tuổi 50 khi người khác chọn nghỉ ngơi bà Tuấn lại bắt đầu hành trình khởi nghiệp. “Tôi từng nghĩ mình là gánh nặng của con cháu. Nhưng rồi tôi thấy, nếu không có ai giữ nghề, thì sẽ mất luôn một phần hồn cốt quê hương. Mà nghề này, như máu thịt rồi, sao đành lòng buông tay?”, bà chia sẻ. Bà không học quản trị, không rành công nghệ, nhưng vẫn bắt đầu với vài triệu đồng và một website mộc mạc do con trai lập.
Năm 2010, khởi nghiệp tuổi 50 nghe như một câu chuyện ngược dòng, nhưng với bà, đó là một lựa chọn chủ động. Bà tự học bán hàng online, quảng bá sản phẩm, kết nối với khách. Gian nhà nhỏ kiêm xưởng sản xuất trở thành nơi bà làm nên những chiếc quạt đầu tiên, từ đôi tay cần mẫn và trí óc luôn tìm tòi đổi mới. Giấy bản truyền thống được thay bằng vải lụa, họa tiết xưa được làm mới với kỹ thuật in hiện đại. Mỗi chiếc quạt giờ đây không chỉ để làm mát, mà còn là một tác phẩm văn hóa thủ công.
“Khởi nghiệp không nhất thiết phải trẻ. Quan trọng là mình còn muốn làm, còn muốn cống hiến. Tuổi nào mà chẳng có thể sáng tạo nếu còn trái tim và lý trí” bà nói, nụ cười nhẹ nhưng ánh mắt đầy quyết đoán.
Với bà Tuấn, giữ nghề không đồng nghĩa với lặp lại. Đó là giữ trong tiến trình thay đổi, trong tinh thần không ngại thử sai và sửa. “Nếu thế hệ mình không giữ, thì e rằng con cháu sau này chỉ còn biết đến làng nghề qua sách vở, bảo tàng. Điều đó đau lòng lắm!”, bà tâm sự.
Nghe bà kể, tôi hiểu tinh thần khởi nghiệp không đo bằng tuổi, mà đo bằng nội lực. Bà không chỉ là người thắp lại lửa nghề mà còn là minh chứng sống động rằng khởi nghiệp, nếu thật lòng muốn bắt đầu, sẽ không bao giờ là quá muộn.
Làm mới một nghề cũ theo cách của người không trẻ
Giữ nghề đã khó, khởi nghiệp ở tuổi ngũ tuần với nghề truyền thống lại càng không dễ. Bà Tuấn không giấu được những trăn trở khi kể về những ngày đầu: “Mỗi sáng mở mắt ra, tôi lo không biết hôm nay có bán được cái quạt nào không. Nhiều đêm nằm vắt tay lên trán, nghĩ nếu mình thất bại thì không chỉ bản thân buồn, mà cái nghề này, có khi cũng bị người ta quên thật mất rồi.”
Làm quạt giấy giữa thời đại quạt điện, điều hòa, và những sản phẩm tiện dụng tràn lan, nghe qua thật ngược dòng. Bà nói, đã có lúc chạnh lòng khi thấy khách tham quan chỉ lướt qua gian hàng, rồi thản nhiên quay đi, chẳng buồn ngó ngàng. “Người ta thấy nó rẻ, cũ, không hợp thời. Nhưng tôi thì thấy cả một trời ký ức ở đó.”
Có lẽ, chính trong khoảnh khắc lặng lẽ ấy, bà hiểu rằng nếu cứ làm như xưa, giữ nguyên nếp cũ thì nghề sẽ lụi tàn. Và bà chọn thay đổi, bằng sự nhạy bén của một người làm nghề, và trái tim của một người yêu quê da diết.
Bà thay giấy bản truyền thống bằng vải lụa mềm mại hơn, vừa tăng độ bền vừa tạo vẻ sang trọng. Bà kết hợp những hình ảnh đậm chất Việt như Hồ Gươm, Quốc Tử Giám, tranh Đông Hồ, hoa sen, cờ đỏ sao vàng… với kỹ thuật in hiện đại, để mỗi chiếc quạt không chỉ là đồ vật mà còn là câu chuyện văn hóa. Có chiếc quạt như tấm postcard nghệ thuật, có chiếc lại như trang sách kể chuyện về đất và người Việt Nam.
Tôi ngồi nhìn bà chăm chút chỉnh từng nan tre, dán từng tấm vải, bỗng thấy sống mũi cay cay. Một người phụ nữ bình dị, không học qua lớp quản trị kinh doanh nào, không được đào tạo marketing hiện đại, nhưng vẫn lặng lẽ xây dựng một thương hiệu bằng cả trái tim.
“Tôi tập quay video, con cháu chỉ tôi dùng TikTok, Facebook. Có hôm đăng mấy clip, người xem đông quá, tôi cứ giật mình. Nhưng mà vui. Mình không chạy theo mấy cái ‘trend’ đâu, tôi chỉ muốn người ta nhìn thấy nghề quạt, thấy quê mình còn sống.” – bà cười, vừa nói vừa lau tay vào tạp dề rồi mở chiếc điện thoại cũ khoe vài đoạn video được thả tim.
Tôi thầm nghĩ: bao nhiêu lần chúng ta nói về “lực lượng khởi nghiệp trẻ”, nhưng đã mấy ai nghĩ đến người già – những người đã đi qua cuộc đời, có cả tri thức sống lẫn sự điềm đạm, và nếu họ còn đủ sức lực để sáng tạo, thì đó hẳn là kho báu của cộng đồng?
Có lẽ chính từ tư duy khởi nghiệp độc đáo với giá trị cốt lõi của một sản phẩm phẩm thủ công không ở công năng mà nằm ở cảm xúc và bản sắc. Nhờ sự linh hoạt ấy, ngày càng có nhiều bạn trẻ, du khách nước ngoài biết đến làng nghề. Những chiếc quạt Chàng Sơn xuất hiện trong các sự kiện văn hóa lớn, được chọn làm quà tặng lưu niệm, thậm chí xuất khẩu ra nước ngoài. Mỗi chiếc quạt mang một hồn cốt dân tộc, không ồn ào, không phô trương, mà sâu lắng và thấm đẫm tự hào.
Giữa rất nhiều cuộc tranh luận rằng “người trẻ có quay về làng nghề hay không”, câu chuyện của bà Tuấn mở ra một câu hỏi khác: Phải chăng, chính những người già mới đang là người lặng lẽ đặt nền móng cho sự hồi sinh ấy?
Với tôi, bà Tuấn không chỉ là một người giữ nghề. Bà là minh chứng sống động cho nghị lực bền bỉ, cho niềm tin không bao giờ tắt vào giá trị truyền thống. Một “cột mốc” lặng lẽ, không đứng ở nơi biên cương, mà cắm rễ giữa lòng làng cán, nơi những cánh quạt giấy vẫn tiếp tục xoay, kể mãi câu chuyện về sự kiên cường và vẻ đẹp bền lâu của văn hóa Việt.Và tôi tin, nếu mỗi chúng ta đều nâng niu những giá trị nhỏ bé ấy, thì truyền thống sẽ không bao giờ cũ. Nó chỉ chuyển mình, lặng lẽ nhưng mạnh mẽ, trong hình hài mới như những cánh quạt lụa mềm mang họa tiết Đông Hồ, đang theo gió lan tỏa đi khắp mọi miền đất nước và cả thế giới.
